Bán đảo Musandam tách biệt khỏi phần còn lại của Oman bởi những rặng núi đá lởm chởm thuộc Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Nằm ở khu vực hẹp nhất của eo biển Hormuz, mũi xa nhất của bán đảo này chỉ cách bờ biển Iran gần 34 km.
Sự gần gũi với eo biển Hormuz và Iran khiến bán đảo này gần đây trở thành điểm chú ý của thế giới. Eo biển Hormuz, huyết mạch hàng hải nắm giữ 20% nguồn cung dầu toàn cầu, gần như bị tê liệt hoàn toàn sau khi xung đột giữa Mỹ – Israel với Iran bùng phát hồi cuối tháng 2.
Trong một buổi sáng gần đây, một con thuyền nhỏ rẽ sóng để lại phía sau những vệt trắng xóa là hoạt động hàng hải duy nhất gần bờ biển Khasab, thủ phủ của Musandam. Người dân địa phương giải thích với phóng viên của Washington Post rằng con thuyền này nhiều khả năng đang chở dê và nông sản tươi từ Iran sang Oman.
“Mối quan hệ giữa hai bên như họ hàng vậy”, Shaima Ahmed, dân địa phương 32 tuổi, nói về người Iran và người Oman. “Giờ đây ai cũng sợ hãi và sợ cả việc lên tiếng. Chúng tôi không muốn gây rắc rối và biết rằng Khasab đang kẹt ở giữa”.
Khasab, thành phố với khoảng 21.000 dân, vốn dựa vào nghề đánh cá và du lịch. Mối liên kết giữa Khasab và Iran rất sâu đậm. Người Iran mở doanh nghiệp ở Khasab và phụ nữ Iran thường kết hôn với ngư dân trong thành phố. Khi thương mại sụt giảm 50% vì đại dịch Covid-19, Ahmed cho biết Iran là quốc gia đầu tiên gửi thực phẩm cứu trợ tới đây.
Giờ đây, hầu như ngày nào cư dân Khasab cũng nghe thấy những tiếng nổ vang vọng từ xa, khi Mỹ và Israel dội bom vào Iran. Ahmed cho hay nhiều người dân ở đây phản đối xung đột và lo sợ về những gì sắp tới.
“Chúng tôi chưa bao giờ hình dung điều này sẽ xảy ra”, Ali Mohammed Sulaiman, thuyền trưởng 40 tuổi, nói, cho biết những mẻ hải sản ngon nhất của anh đều từng đánh bắt ở eo biển Hormuz và vùng biển gần Iran. “Trước đây, chúng tôi có thể đi bất cứ đâu”.
Kể từ khi chiến sự nổ ra, eo biển đã trở thành vùng cấm đối với ngư dân và họ có thể bị giới chức Oman phạt nếu đến quá gần, theo Sulaiman. Thuyền trưởng này đến từ ngôi làng Kumzar, nằm ngay trên eo biển Hormuz.
Kumzar có mối liên hệ mật thiết với Iran đến mức nhiều từ trong ngôn ngữ Kumzari của họ là tiếng Ba Tư.
“Chúng tôi không biết điều gì sẽ xảy ra. Chúng tôi chỉ có thể hy vọng hòa bình sớm trở lại”, Sulaiman nói và cho biết anh lo sợ một cuộc tấn công trên bộ xảy ra.
Tổng thống Donald Trump nói rằng ông đang chuẩn bị kết thúc cuộc chiến ở Iran, nhưng cũng đe dọa sẽ tiến hành những đòn tấn công dữ dội trong những ngày tới.
Ông Trump tuyên bố nếu Iran không mở lại eo biển Hormuz trước 20h ngày 7/4 (7h sáng 8/4 giờ Hà Nội), quân đội Mỹ sẽ phá hủy toàn bộ cầu tại nước này cũng như các nhà máy điện. Giới chức Iran bác bỏ tối hậu thư từ ông Trump, cảnh báo “mọi hành động liều lĩnh” của Mỹ sẽ khiến toàn khu vực “chìm trong biển lửa”.
Một liên minh gồm hơn 40 quốc gia do Anh dẫn đầu đã nhóm họp tuần trước để thảo luận về nỗ lực đảm bảo an toàn cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz, nhưng cách thức họ thực hiện chưa rõ ràng.
Oman, quốc gia từng làm trung gian cho vòng đàm phán hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Iran trước khi xung đột bùng phát, đã cố gắng giữ thái độ trung lập. Ngay cả sau khi Iran phóng tên lửa, UAV vào cảng của Oman, Ngoại trưởng Badr Albusaidi vẫn mô tả hành động trả đũa của Tehran là “kết quả tất yếu” của các động thái quân sự mà Mỹ – Israel tiến hành.
Dù Khasab phần lớn tránh được các cuộc tấn công từ Iran, nơi đây vẫn cảm nhận được hệ lụy của xung đột. Kinh tế của Musandam phụ thuộc nặng nề vào du lịch mùa đông và mùa xuân, nhưng các bến tàu đã trở nên im lìm gần đây.
Tại một nhà hàng vắng khách ở trung tâm thành phố, người bồi bàn 26 tuổi Shehan Majeed cho biết anh dành cả ngày lướt điện thoại để cập nhật tin tức về cuộc xung đột. Mỗi lần anh đều tự hỏi “hôm nay lại có chuyện gì nữa đây?”.
Khasab từng là khu vực nổi tiếng vì phong cảnh đẹp và sự yên bình, theo Bashahir Mohammed, người có gia đình điều hành một trong khoảng 30 công ty du lịch tại đây. Nhưng trong cả tháng 3, công ty chỉ có gần 30 khách hàng và hầu hết đến từ UAE.
“Hầu hết mọi người ở đây không sợ chết, nhưng lo sợ cho cuộc sống tương lai”, Mohammed nói.
Ismail Hossain, thuyền trưởng 32 tuổi người Bangladesh đã sống tại Khasab 8 năm, cho hay đây vốn là tháng đẹp nhất với khách du lịch. “Không quá nóng, cũng chẳng lạnh. Bình minh đẹp, hoàng hôn cũng tuyệt”, anh nói và ngước nhìn bầu trời xanh gần như không gợn mây.
Nhưng từ ngày chiến sự nổ ra, anh cho biết nơi này hầu như không còn bóng du khách.
“Hoàn toàn không có hoạt động nào diễn ra vì những gì đang xảy ra ở bên kia eo biển. Nếu điều đó không xảy ra, Khasab lúc này sẽ rất thịnh vượng”, Muhannad al-Kumzari, người dân địa phương, nói.
Hồ Salton Sea được đánh giá sở hữu một trong những trữ lượng lithium lớn nhất thế giới, đủ đáp ứng nhu cầu của Mỹ trong nhiều thập kỷ. Năm 2022, Thống đốc California Gavin Newsom từng ví khu vực này như "Arab Saudi về lithium", nhằm nhấn mạnh nguồn tài nguyên dồi dào tương tự trữ lượng dầu mỏ của quốc gia Trung Đông.
Lithium là nguyên liệu quan trọng để sản xuất pin cho điện thoại thông minh, xe điện, hệ thống lưu trữ điện và AI. Vì vậy, nguồn tài nguyên này được ví như "cơn sốt vàng hiện đại", với tiềm năng mang lại việc làm, nguồn thu thuế và thúc đẩy phục hồi kinh tế cho hạt Imperial, một trong những khu vực nghèo nhất nước Mỹ.
Hiện có ba công ty đang tìm cách khai thác lithium tại hồ Salton Sea, dù chưa dự án nào bước vào giai đoạn sản xuất thương mại.
Theo báo cáo của tổ chức phi lợi nhuận RAND Corporation, nếu các dự án được triển khai, ngành lithium có thể trở thành động lực tạo việc làm lớn nhất tại Imperial trong nhiều thập kỷ. Báo cáo ước tính các dự án lithium sẽ mang lại khoảng 1.000 việc làm xây dựng và 700 việc làm vận hành lâu dài. Ngoài ra, mỗi việc làm dài hạn còn có thể kéo theo hai việc làm khác trong các lĩnh vực như bán lẻ, nhà ở và dịch vụ.
Chính quyền địa phương cũng đang xây dựng kế hoạch quản lý ngành lithium. Ông Rod Colwell, CEO của công ty Controlled Thermal Resources, cho biết doanh nghiệp dự kiến bắt đầu khai thác lithium ở quy mô thương mại vào năm 2028, đồng thời bác bỏ lo ngại rằng dự án sẽ tiêu tốn nhiều tài nguyên hơn dự kiến.
Ông cho rằng mọi quy trình pháp lý đã được tuân thủ đầy đủ, nhấn mạnh Imperial đang cần một cú hích phát triển.
Những người ủng hộ dự án cho rằng địa phương sẽ được hưởng lợi trực tiếp từ việc khai thác kho lithium này. Theo luật bang California năm 2022, lithium khai thác bị đánh thuế 400-800 USD mỗi tấn tùy sản lượng, trong đó 80% nguồn thu dành cho các cộng đồng ở hạt Imperial và 20% cho bang để phục hồi môi trường Salton Sea.
Ông Ryan Kelley, ủy viên giám sát hạt Imperial, cho biết địa phương rất cần nguồn thu này để sửa chữa cầu cống, hệ thống nước thải và các hạ tầng thiết yếu.
Các quan chức hy vọng kế hoạch tái định vị Imperial thành "thung lũng Lithium" trong thế kỷ 21 sẽ mở ra cơ hội phát triển mới. Tuy nhiên, nhiều cư dân lo ngại cộng đồng địa phương có thể phải gánh chịu rủi ro môi trường, trong khi lợi ích kinh tế lại chảy về những nơi khác.
"Chúng tôi cần tiền, nên xét về mặt kinh tế, đây là ý tưởng tốt", ông Jordon Salyards, một cư dân địa phương, nói. "Nhưng cái giá của ô nhiễm và những hệ lụy khác không nên đổ lên cộng đồng".
Các công ty dự kiến áp dụng công nghệ chiết tách lithium trực tiếp để thu lithium từ lòng hồ Salton Sea. Theo phương pháp này, nước muối giàu lithium được bơm từ các tầng chứa nước sâu lên bề mặt, sau đó tách lấy kim loại.
Cách làm này được quảng bá là ít gây tổn hại môi trường hơn so với khai thác đá cứng truyền thống. Tuy nhiên, công nghệ này chưa được chứng minh ở quy mô công nghiệp, và một số nghiên cứu cho thấy nó có thể cần gấp đôi lượng nước ngọt so với các mỏ truyền thống, theo các nhóm phản đối.
Hai tổ chức môi trường là Comité Cívico del Valle và Earthworks đã đệ đơn kiện nhằm phản đối cấp phép cho các dự án. Họ lập luận rủi ro môi trường có thể lớn hơn lợi ích kinh tế từ việc khai thác lithium.
Theo các nhóm này, hồ Salton Sea đang thu hẹp nhanh chóng, trong khi việc khai thác lithium đòi hỏi lượng nước ngọt lớn, làm dấy lên lo ngại nguồn nước vốn đã khan hiếm của khu vực sẽ bị cạn kiệt.
Hồ Salton Sea từ lâu đã là một "vùng thảm họa" về môi trường. Trong hàng thập kỷ, hồ Salton Sea đóng vai trò là "bể chứa" nước thải nông nghiệp từ các cánh đồng xung quanh. Nông dân dùng rất nhiều thuốc trừ sâu và phân hóa học, khiến thuốc trừ sâu lắng xuống và tích tụ đậm đặc trong lớp bùn ở đáy hồ. Khi mặt hồ co lại, những vùng trước đây nằm sâu dưới nước giờ bị lộ ra, trở thành những bãi bùn khô. Dưới nắng nóng, lớp bùn chứa hóa chất này vỡ ra thành bụi.
Các nhóm trích dẫn số liệu từ Cơ quan Đánh giá Nguy cơ Sức khỏe Môi trường California, cảnh báo các cộng đồng sống gần hồ như Calipatria nằm trong nhóm 1% khu vực có tỷ lệ hen suyễn cao nhất và 8% khu vực có tỷ lệ bệnh tim mạch cao nhất bang.
Ông Luis Olmedo, giám đốc điều hành Comité Cívico del Valle, cho rằng dự án cần được điều chỉnh để đáp ứng các tiêu chuẩn bảo vệ cộng đồng và môi trường.
Aaron Cantú, phóng viên chuyên đưa tin về các vấn đề năng lượng và ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch ở California, lưu ý hạt Imperial không xa lạ với những kế hoạch phát triển đầy hứa hẹn nhưng cuối cùng mang lại ít lợi ích cho người dân địa phương.
Nhiều cư dân cho biết họ không phản đối việc phát triển ngành lithium, nhưng mong muốn quá trình triển khai diễn ra thận trọng và minh bạch. "Chúng tôi chỉ muốn nó được thực hiện đúng cách," ông Jared Naimark, quản lý cấp cao về khai khoáng khu vực phía tây của tổ chức Earthworks, nói.
Một biểu ngữ màu đen treo trên cửa khẩu biên giới giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Iran ngày 4/4 thể hiện quyết tâm trả thù Mỹ và Israel, bên cạnh chân dung của cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei. Ông bị ám sát trong đợt tập kích ngày 28/2 của Mỹ - Israel.
Các phóng viên của hãng tin Mỹ AP nhập cảnh vào Iran từ Thổ Nhĩ Kỳ. Trong hành trình lái xe 12 tiếng về phía nam tới thủ đô Tehran, họ chứng kiến cuộc sống thường nhật vẫn tiếp diễn tại quốc gia đang ở tâm điểm một cuộc chiến khu vực làm rung chuyển nền kinh tế thế giới.
Dấu hiệu lớn đầu tiên về sự hủy diệt của cuộc chiến xuất hiện tại thành phố Zanjan ở phía tây bắc, cách biên giới khoảng 6 giờ lái xe. Các quan chức Iran cho biết một cuộc không kích đã đánh trúng trung tâm cộng đồng tôn giáo được gọi là husseiniyah, khiến hai người thiệt mạng và phá hủy một phòng khám cùng một thư viện. Những công trình khác nằm trong khu phức hợp, trong đó có những công trình đã tồn tại hàng thế kỷ như mái vòm mạ vàng, bị hư hại.
Khi được hỏi về cuộc tấn công vào Zanjan, quân đội Israel cho biết đã đánh trúng "một trụ sở quân sự" và khẳng định đã tránh làm hại các cơ sở dân sự mà không giải thích thêm.
"Tổn thất này khiến tôi rất đau lòng", Somayeh Shojaei, cư dân địa phương thường xuyên tham gia các sự kiện tôn giáo và văn hóa tại trung tâm, nói.
Theo Jaafar Mohammadi, giám đốc văn hóa và hướng dẫn Hồi giáo của tỉnh, cuộc tấn công đã giết chết người trông coi thư viện và một tình nguyện viên của Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran.
Người nghèo trước đây được điều trị miễn phí tại phòng khám của hội và sinh viên thường xuyên lui tới thư viện, nơi lưu giữ hơn 35.000 cuốn sách, trong đó có nhiều bản thảo cổ. Ông Mohammadi không biết tại sao khu phức hợp này lại bị nhắm mục tiêu.
"Iran đã muốn đàm phán hòa bình với Tổng thống Mỹ Donald Trump, nhưng ông Trump đáp trả bằng chiến tranh", Mohammadi nói. "Ông ấy đã khơi mào cuộc chiến, nhưng chúng tôi chắc chắn sẽ chiến thắng".
Phóng viên Mỹ mô tả rằng vào ngày 4/4, giao thông vẫn bình thường tại các thành phố nằm trên tuyến đường đi đến Tehran. Chợ, cửa hàng vẫn mở, người dân đi bộ trên phố. Một nhà hàng phục vụ các món đặc sản Iran như thịt cừu nướng và cơm, súp lúa mạch và đồ uống từ hoa nghệ tây trong khi bài hát Losing my religion (Đánh mất đức tin) của nhóm nhạc Mỹ R.E.M. vang lên trên loa phóng thanh.
Nhiều phụ nữ ra ngoài mà không quàng khăn che đầu. Nhóm phóng viên đi qua hai trạm kiểm soát trên đường vào Tehran và không bị dừng lại. Thủ đô Iran im ắng đến rợn người sau nửa đêm. Đêm hôm trước, thành phố hứng một đợt tập kích dữ dội vào những ngọn núi ở rìa thủ đô.
Mỹ và Israel đã thực hiện hàng nghìn cuộc không kích vào Iran. Thủ đô Tehran là nơi hứng chịu thiệt hại chủ yếu. Chính quyền Iran cho biết hơn 1.900 người đã thiệt mạng. Hiện chưa rõ bao nhiêu người trong số đó là binh sĩ và dân thường.
Nhiều tòa nhà chính phủ và đồn cảnh sát bị phá hủy. Nhóm phóng viên đi qua một số trạm kiểm soát. Họ phải dừng lại một lần, mở cửa xe và xuất trình thẻ báo chí trước khi được cho đi tiếp.
Nhiên liệu được trợ giá rất cao, một lít xăng chỉ khoảng 0,0375 USD. Nhưng người dân chỉ được phép mua khoảng 20 lít mỗi lần. Không ai xếp hàng chờ đổ xăng.
Tổng thống Mỹ hôm 4/4 cho Iran 48 giờ để đạt thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz nếu không muốn cơ sở hạ tầng dân sự, trong đó có cầu và nhà máy điện, bị tàn phá. Ông Trump sau đó lùi hạn chót đến trước 20h ngày 7/4 (7h ngày 8/4 giờ Hà Nội). Khi còn 12 tiếng nữa là đến thời hạn, ông cảnh báo "nền văn minh Iran "sẽ bị diệt vong" nếu Tehran không đáp ứng yêu cầu, nhưng cũng để ngỏ khả năng đạt được thỏa thuận vào phút chót.
Trong khi đó, Iran cảnh báo nếu Washington vượt "lằn ranh đỏ", nước này sẽ tung đòn trả đũa vượt ra ngoài Trung Đông, đồng thời khiến Mỹ và đồng minh mất đi nguồn dầu khí của khu vực.
Lili, người làm việc trong lĩnh vực nghệ thuật tại thủ đô, cho biết cô và gia đình không định rời khỏi Tehran. "Chẳng có nơi nào thực sự an toàn để lánh nạn: Khi hạ tầng bị nhắm mục tiêu, gần như mọi ngóc ngách đều có thể trúng đòn tấn công", cô nói.
Theo Hãng tin AFP ngày 10-4, phát biểu của Thủ tướng Starmer được đưa ra vào cuối chuyến công du ba ngày tới vùng Vịnh, nơi nhà lãnh đạo đã thảo luận với các lãnh đạo khu vực về cách củng cố lệnh ngừng bắn "mong manh" giữa Mỹ và Iran, cũng như giảm thiểu nguy cơ leo thang xung đột lan rộng.
"Điều đó là vì lợi ích của Mỹ, và cũng là vì lợi ích của châu Âu. NATO là một liên minh phòng thủ đã giúp chúng ta an toàn hơn trong nhiều thập kỷ", ông Starmer nói với truyền thông Anh, thừa nhận các nước châu Âu cần chia sẻ gánh nặng tài chính nhiều hơn.
Tuyên bố này được xem là phản hồi trực tiếp trước các chỉ trích gần đây của ông Trump, người đã nhiều lần đe dọa rút Mỹ khỏi NATO sau khi các đồng minh từ chối tham gia chiến dịch quân sự tại Iran.
Nhà lãnh đạo Anh cho biết ông đã điện đàm với ông Trump vào tối 9-4, trong đó ông đã truyền đạt "quan điểm của khu vực" tới Tổng thống Mỹ, chủ yếu xoay quanh eo biển Hormuz - tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược của thế giới, hiện vẫn gần như bị gián đoạn.
Dù Mỹ và Iran đã công bố một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời trong hai tuần vào ngày 7-4, kế hoạch mở lại tuyến hàng hải này đang bị phủ bóng bởi các cuộc không kích của Israel tại Lebanon và những cáo buộc lẫn nhau về việc không tuân thủ thỏa thuận.
"Chúng tôi dành phần lớn thời gian trong cuộc điện đàm để bàn về kế hoạch thực tế cần thiết nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển, cũng như vai trò của Anh trong nỗ lực này", ông Starmer nói.
Anh hiện thúc đẩy việc thành lập một liên minh gồm hơn 30 quốc gia nhằm triển khai kế hoạch ngoại giao và quân sự, để đảm bảo tàu thuyền có thể đi lại an toàn qua khu vực này.
Bên cạnh đó Thủ tướng Starmer cũng bày tỏ sự thất vọng trước tác động kinh tế từ cuộc xung đột, đặc biệt là giá năng lượng biến động mạnh.
Trong cuộc phỏng vấn trước đó, ông dường như so sánh Tổng thống Mỹ với Tổng thống Nga Vladimir Putin, khi cho rằng các quyết định của hai nhà lãnh đạo này đang khiến chi phí sinh hoạt của người dân và doanh nghiệp tăng cao.
"Tôi thực sự bức xúc khi các gia đình trên khắp nước Anh phải chứng kiến hóa đơn năng lượng tăng giảm thất thường, doanh nghiệp cũng vậy - chỉ vì những hành động của ông Putin hoặc ông Trump", ông nói.
Ngoài ra ông Starmer cũng đã điện đàm với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif - quốc gia đăng cai các cuộc đàm phán ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, và cảm ơn Islamabad vì vai trò then chốt trong việc đạt được thỏa thuận đình chiến kéo dài hai tuần.
